Trưởng thôn và tổ trưởng dân phố không có quyền xử phạt, không phân xử ai đúng ai sai về tiền hay đất, nhưng là người gần nhất có thể nghe hai bên, nhắc quy ước chung, mời tổ hoà giải vào cuộc và báo lên xã khi việc vượt khả năng. Với rất nhiều va chạm trong xóm, đó là chặng đáng thử đầu tiên sau khi tự nói chuyện không thành.
Nhiều người bỏ qua chặng này vì nghĩ trưởng thôn "không có quyền gì". Một số khác lại kỳ vọng quá mức, coi lời trưởng thôn như quyết định của chính quyền. Bài này nói rõ vị trí thật của trưởng thôn, tổ trưởng dân phố: được làm gì, không được làm gì, xác nhận của họ có giá trị tới đâu, và cách nhờ họ sao cho chuyện nhỏ không thành chuyện to.
Trưởng thôn, tổ trưởng dân phố là ai
Thôn, tổ dân phố không phải một cấp chính quyền. Đó là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư trong một xã. Trưởng thôn ở nông thôn và tổ trưởng dân phố ở đô thị do người dân bầu, sau đó được chủ tịch UBND xã công nhận. Họ không phải công chức, thường vừa làm việc này vừa làm nghề riêng, được hưởng phụ cấp theo quy định của từng tỉnh.
Nhiệm vụ của họ gồm hai chiều. Chiều từ trên xuống là triển khai những việc UBND xã giao trong địa bàn: thông báo, vận động, tổng hợp danh sách. Chiều từ dưới lên là nắm tình hình, phản ánh ý kiến và kiến nghị của người dân lên xã, triệu tập và chủ trì hội nghị thôn, tổ dân phố. Việc giữ đoàn kết, vận động hoà giải mâu thuẫn trong cộng đồng cũng nằm trong vai trò đó.
Sau khi sắp xếp chính quyền hai cấp, nhiều xã mới rộng gấp mấy lần xã cũ. Cán bộ xã không thể biết từng ngõ xóm, nên trưởng thôn và tổ trưởng dân phố càng là đầu mối mà cán bộ xã hỏi đầu tiên khi có đơn về một khu dân cư. Một lời xác nhận sự việc của họ, dù không có giá trị pháp lý như giấy tờ chính quyền, thường giúp cán bộ xã hiểu nhanh chuyện gì đã xảy ra.
Việc trưởng thôn làm được khi hàng xóm va chạm
Nghe hai bên trong một không gian trung lập. Một buổi nói chuyện tại nhà văn hoá thôn hoặc nhà trưởng thôn, có người thứ ba ngồi cùng, khác hẳn hai người đứng cãi nhau ở đầu ngõ. Nhiều chuyện như đỗ xe chắn cổng, để vật liệu lấn lối đi, chó thả rông được dàn xếp chỉ sau một buổi như vậy.
Nhắc quy ước, hương ước của thôn. Nhiều thôn, tổ dân phố có quy ước được chính quyền công nhận về giữ vệ sinh, giờ giấc sinh hoạt, tổ chức hiếu hỷ. Trưởng thôn có thể nhắc nội dung đó để chuyện không còn là "ý thích của nhà bên kia" mà là điều cả xóm đã cùng thống nhất.
Mời tổ hoà giải ở cơ sở vào cuộc. Mỗi thôn, tổ dân phố có tổ hoà giải. Trưởng thôn có thể đề nghị tổ hoà giải đứng ra khi hai bên đồng ý, hoặc khi thấy mâu thuẫn có nguy cơ thành xô xát. Cách tổ hoà giải làm việc là một chủ đề riêng; với bạn, chỉ cần biết đây là cửa có thật, không mất phí.
Báo lên UBND xã hoặc công an xã. Khi có hành vi vi phạm như xây không phép, đổ phế thải ra đường làng, tụ tập gây rối, trưởng thôn có trách nhiệm phản ánh lên xã. Một phản ánh từ trưởng thôn thường được xếp lịch kiểm tra nhanh hơn đơn lẻ của một hộ.
Làm người chứng kiến. Trưởng thôn có mặt khi hai bên thống nhất được việc gì đó, ký vào biên bản với tư cách người chứng kiến. Chữ ký đó không biến thoả thuận thành quyết định hành chính, nhưng là chứng cứ tốt nếu một bên lật lọng.
Những việc trưởng thôn không được làm
Ranh giới dưới đây giúp cả người nhờ lẫn người được nhờ tránh vượt quyền, vì một việc làm quá tay của trưởng thôn có thể khiến chính họ và người nhờ bị liên đới:
- Phạt tiền hộ gia đình. Quy ước của cộng đồng không được đặt ra khoản phạt tiền thay cho quy định xử phạt của nhà nước. Nếu ai thu "tiền phạt" theo kiểu đó, bạn có quyền từ chối và phản ánh lên xã.
- Phân xử đất thuộc về ai, mốc giới nằm ở đâu, tiền nợ bao nhiêu.
- Buộc tháo dỡ công trình, buộc di dời chuồng trại, cắt điện nước, giữ xe hay đồ đạc của người khác.
- Chứng thực chữ ký hay xác nhận giấy tờ thay cho UBND xã. Thôn, tổ dân phố không có con dấu.
- Công bố tên người vi phạm trong loa thôn, nhóm chat chung khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền. Việc này dễ thành xúc phạm danh dự, gây thêm mâu thuẫn.
- Đứng về một phía khi mình có quan hệ họ hàng hoặc lợi ích với một bên mà không nói rõ.
Nếu bạn là người bị phản ánh, những ranh giới này cũng là quyền của bạn. Bạn có thể lắng nghe, trình bày phần của mình, và không bị buộc làm một việc mà chỉ chính quyền hoặc toà án mới có quyền buộc.
Xác nhận của trưởng thôn có giá trị tới đâu
Ở nhiều nơi vẫn có thói quen xin "xác nhận của trưởng thôn" vào đơn trình bày, giấy thoả thuận ranh giới, giấy vay tiền. Cần hiểu đúng: chữ ký của trưởng thôn trên những giấy tờ này là lời xác nhận của một người biết sự việc, có giá trị như lời của một người làm chứng có uy tín trong cộng đồng. Nó không thay cho chứng thực chữ ký tại UBND xã, không thay cho công chứng hợp đồng, và không biến một thoả thuận thiếu điều kiện thành thoả thuận hợp lệ.
Ví dụ giả định: hai nhà thống nhất dịch hàng rào lùi vào nửa mét, viết giấy tay có trưởng thôn ký làm chứng. Giấy này hữu ích để chứng minh hai bên đã đồng thuận, nhưng muốn thay đổi ranh giới thửa đất trong hồ sơ địa chính thì vẫn phải làm thủ tục với cơ quan đăng ký đất đai. Nếu chỉ dừng ở giấy tay, khi một bên bán nhà, người mua mới có thể không biết gì về thoả thuận này.
Vì vậy, khi cần một giấy tờ có giá trị chắc chắn hơn, hãy hỏi thêm: việc này có cần chứng thực chữ ký ở xã không, có cần công chứng không, có cần đăng ký biến động không. Trưởng thôn ký làm chứng là tốt, nhưng thường chỉ là lớp đầu tiên.
Chuyện trong xóm và việc nên nhờ trưởng thôn
Bảng sau gợi ý những va chạm thường gặp, việc hợp lý để nhờ trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, và cửa tiếp theo nếu không xong ở chặng này.
| Chuyện xảy ra | Nhờ trưởng thôn làm gì | Cửa tiếp theo |
|---|---|---|
| Xe đỗ chắn cổng, vật liệu xây dựng để lấn lối đi chung | Nhắc nhở, nói chuyện ba bên, nhắc quy ước | UBND xã kiểm tra lấn chiếm lối đi |
| Chó thả rông, phân vật nuôi trước cửa nhà người khác | Nhắc nhở chủ nuôi, nhắc quy ước giữ vệ sinh | UBND xã nếu vi phạm kéo dài |
| Hai nhà to tiếng vì nước thải chảy sang | Mời tổ hoà giải, đi xem hiện trạng cùng hai bên | UBND xã kiểm tra vệ sinh môi trường |
| Nhóm thanh niên tụ tập ồn ào khuya | Báo công an phụ trách địa bàn | Công an xã |
| Tranh cãi về mốc giới hai thửa đất | Nghe, ghi lại, hướng dẫn nộp đơn hoà giải | Hoà giải bắt buộc tại UBND xã, sau đó toà án |
| Người quen trong thôn vay tiền không trả | Làm người chứng kiến nếu hai bên ngồi lại | Hoà giải, toà án; công an nếu có dấu hiệu lừa đảo |
Điểm chung: trưởng thôn hiệu quả nhất với những việc cần một người thứ ba có uy tín để hai bên chịu ngồi lại, và với việc kết nối đúng cán bộ xã. Trưởng thôn không phải nơi để dồn những chuyện cần một quyết định có tính bắt buộc.
Nhờ trưởng thôn đúng cách
Cách bạn mở lời với trưởng thôn quyết định họ sẽ đứng ra làm người hoà giải hay né đi. Vài bước sau giúp việc nhờ có kết quả:
- Tự nói chuyện với bên kia ít nhất một lần, bình tĩnh, có thể có người nhà đi cùng. Trưởng thôn sẽ hỏi bạn đã nói chưa.
- Gặp trưởng thôn riêng, kể ngắn gọn sự việc, thời gian, những lần đã nói. Đưa ảnh, video nếu có.
- Nói rõ điều bạn mong muốn: chỉ cần bên kia dọn lối đi, hay cần ngồi lại thống nhất giờ giấc sửa nhà. Mong muốn cụ thể dễ dàn xếp hơn yêu cầu "xử lý".
- Đề nghị một buổi gặp ba bên, đồng ý để trưởng thôn chọn thời gian và địa điểm trung lập.
- Khi hai bên đã thống nhất, ghi lại bằng vài dòng có chữ ký của hai bên và trưởng thôn làm chứng.
- Nếu không thành, xin trưởng thôn xác nhận đã có buổi gặp, rồi mang theo khi lên xã.
Đừng nhờ trưởng thôn "nói giúp" bằng cách gây áp lực với bên kia sau lưng. Một khi bên kia thấy trưởng thôn đã đứng về phía bạn từ trước, buổi hoà giải gần như chắc thất bại.
Khi chính trưởng thôn là một bên hoặc thiếu khách quan
Chuyện không hiếm: nhà bên xây lấn là họ hàng của trưởng thôn, hoặc chính trưởng thôn có mâu thuẫn với gia đình bạn từ trước. Khi đó đừng cố nhờ người không thể trung lập. Bạn có thể đề nghị tổ hoà giải chọn hoà giải viên khác, nhờ trưởng ban công tác mặt trận ở thôn, hoặc đi thẳng lên UBND xã và nói rõ lý do bỏ qua chặng thôn.
Nếu trưởng thôn có hành vi vượt quyền như thu tiền trái quy định, đe doạ, công bố thông tin cá nhân của bạn, hãy ghi lại sự việc và phản ánh lên UBND xã, vì xã là nơi công nhận và quản lý hoạt động của trưởng thôn. Phản ánh nên dựa trên sự việc cụ thể, tránh lời lẽ công kích.
Ngược lại, hãy công bằng với người làm việc này. Trưởng thôn, tổ trưởng dân phố thường làm thêm ngoài giờ, phụ cấp không cao, và hay bị kẹt giữa những người quen. Một lời đề nghị rõ ràng, tôn trọng thường đi xa hơn một lời trách móc.
Câu hỏi thường gặp
Trưởng thôn có quyền phạt tiền hộ gia đình vi phạm quy ước không?
Không. Quy ước của thôn không được đặt ra khoản phạt tiền thay cho quy định xử phạt vi phạm hành chính. Trưởng thôn chỉ được nhắc nhở, vận động, đưa ra họp thôn để góp ý, và báo lên xã nếu có hành vi vi phạm pháp luật.
Giấy thoả thuận có trưởng thôn ký làm chứng có cần công chứng nữa không?
Tuỳ nội dung. Thoả thuận đơn giản giữa hai nhà như giờ giấc, dọn lối đi thì chữ ký làm chứng là đủ để làm bằng chứng. Thoả thuận về đất, nhà hoặc tài sản có giá trị lớn thì nên công chứng hoặc chứng thực, và làm thêm thủ tục với cơ quan đăng ký nếu thay đổi ranh giới.
Thôn có con dấu để xác nhận giấy tờ không?
Không. Thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản, không có con dấu. Giấy tờ cần xác nhận của chính quyền phải làm tại UBND xã. Chữ ký của trưởng thôn chỉ có giá trị như lời xác nhận của người biết sự việc.
Trưởng thôn là họ hàng của bên kia thì nên làm sao?
Nói rõ lo ngại về sự khách quan và đề nghị người khác đứng ra, ví dụ một hoà giải viên khác trong tổ hoà giải hoặc trưởng ban công tác mặt trận. Nếu không ổn, bạn có thể đi thẳng lên UBND xã và nêu lý do bỏ qua chặng thôn.
Trưởng thôn có được đọc tên người vi phạm trên loa thôn không?
Nên tránh. Khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền, việc nêu tên công khai dễ thành xúc phạm danh dự và làm mâu thuẫn căng hơn. Họp thôn có thể góp ý chung về hành vi mà không cần bêu tên từng hộ.
Đã nhờ trưởng thôn rồi mà không xong, lên xã có phải kể lại từ đầu không?
Nên mang theo bản tóm tắt sự việc và giấy xác nhận đã có buổi gặp ở thôn nếu có. Cán bộ xã thường hỏi thôn đã nắm việc chưa, nên giấy này giúp họ hiểu nhanh và không bắt bạn quay lại chặng đầu.