Khi anh em góp vốn làm ăn rồi đổ vỡ, việc đầu tiên không phải là đòi lại số vốn đã góp mà là cùng kiểm kê: còn bao nhiêu tài sản, còn bao nhiêu nợ, ai đứng tên những gì. Sau đó các bên chia theo thoả thuận ban đầu, hoặc theo tỷ lệ góp nếu không có thoả thuận, rồi mới tính đến hoà giải hay toà án khi không thống nhất. Lỗ là rủi ro chung; người góp vốn không có quyền mặc nhiên đòi đủ số tiền ban đầu.
Phần khó là anh em thường không giấy tờ, một người đứng tên hộ kinh doanh, người khác chỉ đưa tiền và phụ việc. Bài này đi theo thứ tự: xác định mô hình đã làm, kiểm kê, chia nợ với bên ngoài, chia phần còn lại giữa anh em, và các cửa khi không thống nhất, kèm cách giữ để sau này anh em vẫn nhìn mặt nhau.
Trước hết: anh em đã làm ăn theo mô hình nào
Cùng một chuyện "góp tiền làm ăn" nhưng mô hình pháp lý khác nhau thì cửa giải quyết cũng khác.
| Mô hình | Ai chịu trách nhiệm với bên ngoài | Cửa giải quyết khi tách |
|---|---|---|
| Hộ kinh doanh đứng tên một người, người khác góp tiền | Người đứng tên hộ kinh doanh, bằng toàn bộ tài sản của mình | Thoả thuận nội bộ; tranh chấp là tranh chấp dân sự về góp vốn |
| Hợp đồng hợp tác giữa các cá nhân (có hoặc không có giấy) | Các thành viên hợp tác theo thoả thuận và quy định về hợp đồng hợp tác | Chia theo hợp đồng; tranh chấp dân sự tại toà nếu không thống nhất |
| Công ty, anh em là thành viên hoặc cổ đông | Công ty, trong phạm vi tài sản công ty | Thủ tục theo điều lệ và luật doanh nghiệp; có thể chọn trọng tài nếu đã thoả thuận |
| Một người vay tiền của anh em để tự làm | Người đi vay | Đây là chuyện vay nợ, không phải góp vốn |
Nếu đã lập công ty, việc rút vốn, chuyển nhượng phần góp, giải thể đều có thủ tục riêng theo luật doanh nghiệp, cần đọc điều lệ và hỏi người làm nghề. Tranh chấp giữa các thành viên công ty có thể đưa ra trọng tài thương mại nếu đã có thoả thuận trọng tài; về thiết chế này có thể tìm hiểu thêm trên PhanXu.com. Phần còn lại của bài tập trung vào hai mô hình đầu, phổ biến nhất giữa anh em.
Kiểm kê chung trước khi ai nói chuyện chia
Hầu hết các vụ anh em cãi nhau kéo dài là vì mỗi người cầm một con số trong đầu. Một bản kiểm kê làm chung, có chữ ký các bên, giúp mọi cuộc nói chuyện sau đó có cùng một mặt bằng.
- Lập danh sách tài sản còn lại: tiền mặt, tiền trong tài khoản dùng cho việc kinh doanh, hàng tồn, máy móc, xe, tiền cọc thuê mặt bằng, khoản khách còn nợ.
- Lập danh sách nợ: nợ nhà cung cấp, nợ ngân hàng, tiền thuê mặt bằng chưa trả, lương người làm, nghĩa vụ thuế nếu có. Nghĩa vụ thuế cụ thể nên hỏi cơ quan thuế quản lý hoặc người làm kế toán.
- Ghi rõ ai đứng tên từng thứ: giấy đăng ký hộ kinh doanh, hợp đồng thuê, khoản vay, xe. Người đứng tên là người bên ngoài sẽ đòi trước.
- Ghi lại số vốn mỗi người đã góp và đã rút: kể cả các khoản rút lặt vặt để tiêu riêng, vì đây là nguồn cãi nhau lớn nhất.
- Định giá hàng tồn và tài sản theo giá bán được thật, không theo giá mua. Hai bên có thể cùng hỏi giá ở vài nơi thu mua.
- Ký vào bản kiểm kê, mỗi người giữ một bản. Chỗ nào chưa thống nhất thì ghi rõ là chưa thống nhất, đừng bỏ trống.
Trả nợ bên ngoài trước, chia giữa anh em sau
Thứ tự này không chỉ là chuyện tình nghĩa mà là chuyện rủi ro. Khi hộ kinh doanh đứng tên một người, nhà cung cấp, ngân hàng, chủ nhà cho thuê sẽ đòi người đứng tên. Nếu anh em chia hết tiền mặt, hàng tồn rồi mới nhớ tới khoản nợ, người đứng tên phải tự gánh và cuộc tranh chấp thứ hai lại bắt đầu.
Cách làm hợp lý là bán hàng tồn, thu nợ khách, dùng tiền đó trả nợ bên ngoài trước. Nếu không đủ, các bên thoả thuận ai góp thêm bao nhiêu, thường theo tỷ lệ góp vốn ban đầu, trừ khi đã có thoả thuận khác. Nếu còn dư, phần dư mới chia.
Người đứng tên cũng cần thông báo đúng thủ tục khi chấm dứt kinh doanh, để không phát sinh nghĩa vụ mới sau khi đã đóng cửa. Thủ tục chấm dứt hoạt động hộ kinh doanh hiện nộp ở cơ quan đăng ký kinh doanh theo phân cấp sau sắp xếp chính quyền hai cấp; trước khi làm, nên kiểm tra nơi tiếp nhận trên Cổng Dịch vụ công.
Ví dụ giả định: ba anh em góp vốn mở tiệm tạp hoá, anh cả đứng tên hộ kinh doanh. Khi đóng cửa, hàng tồn bán được một khoản, nhưng còn nợ hai nhà phân phối nhiều hơn số đó. Hai em lúc đầu muốn "ai về nhà nấy", nhưng nếu vậy anh cả sẽ phải trả hết. Sau buổi họp, ba người chia phần thiếu theo tỷ lệ góp và anh cả là người trực tiếp trả cho nhà phân phối.
Những điểm hay cãi nhau và cách gỡ
Công sức của người trực tiếp làm. Người đứng tiệm mỗi ngày thường cho rằng công sức của mình cũng là vốn. Nếu lúc đầu không thoả thuận trả lương hay chia thêm phần, hãy đưa ra một con số hợp lý để thương lượng, đừng để mỗi người tự định giá.
Khoản rút tiêu riêng. Người này rút tiền đóng học cho con, người kia lấy hàng về dùng. Gom hết vào bản kiểm kê, trừ vào phần của từng người khi chia.
Ai nhận lại máy móc, mặt bằng. Người muốn tiếp tục kinh doanh có thể nhận lại tài sản và trả bằng tiền cho những người còn lại theo giá thoả thuận.
Lỗ do quyết định của một người. Nếu một người tự ý nhập lô hàng lớn không bàn với ai, người khác thường không muốn gánh. Đây là chỗ cần chứng cứ cụ thể: tin nhắn bàn bạc, việc đã thống nhất trước hay chưa.
Tiền vay người ngoài đứng tên cá nhân. Một người tự vay tiền người quen để đưa vào việc chung. Khoản này phải được đưa vào bản nợ chung nếu đã dùng cho việc kinh doanh, có chứng cứ.
Các cửa khi anh em không tự thống nhất
Nếu sau bản kiểm kê và một hai buổi nói chuyện vẫn không ngã ngũ, đi tiếp theo thứ tự:
- Họp gia đình có người chủ trì trung lập: cha mẹ nếu còn, hoặc chú bác được các bên nể. Mục tiêu là một văn bản chia cụ thể, có chữ ký.
- Nhờ người có chuyên môn xem sổ sách: một người làm kế toán mà cả hai bên tin, để đối chiếu thu chi. Điều này giúp tách chuyện số liệu khỏi chuyện cảm xúc.
- Hoà giải ở cơ sở: tổ hoà giải nơi cư trú có thể giúp với tranh chấp dân sự giữa cá nhân, nhất là khi các bên cùng một xóm.
- Khởi kiện tại toà án nhân dân khu vực: yêu cầu chia tài sản chung, hoàn trả vốn góp hoặc thanh toán phần nợ đã trả thay. Toà sẽ hỏi các bên có muốn hoà giải theo thủ tục hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi thụ lý không.
Với số vốn lớn, có công ty hoặc có tài sản là nhà đất, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi ký văn bản chia, vì văn bản đó sau này rất khó lật lại.
Giữ được anh em sau khi tách
Chuyện làm ăn đổ vỡ giữa anh em hiếm khi chỉ là chuyện tiền. Một số việc nhỏ giúp gia đình còn ngồi chung mâm sau khi tách:
- Chia xong thì ký và đóng lại, không nhắc lại chuyện cũ ở các dịp giỗ chạp, Tết.
- Không nói xấu nhau với khách hàng, nhà cung cấp cũ; người ngoài sẽ nhớ cả hai người.
- Không ai tự ý lấy hàng, rút tiền, đổi khoá cửa hàng trong lúc đang chia.
- Cho nhau thời gian trả phần chênh lệch, ghi rõ lịch trả để không thành món nợ mới không tên.
- Lần sau nếu còn hợp tác, viết giấy từ đầu: ai góp gì, chia lãi lỗ thế nào, ai được rút khi nào.
Nếu cha mẹ còn sống, nên cho cha mẹ biết kết quả chia một cách bình thản, tránh để ông bà phải nghe hai phiên bản từ hai người con. Với nhiều gia đình, nỗi lo lớn nhất của cha mẹ không phải là con mất tiền mà là con không còn nhìn mặt nhau.
Khi một người muốn tiếp tục, người kia muốn rút
Đây là cách tách phổ biến và thường êm nhất: không đóng cửa, một người nhận lại toàn bộ cửa hàng, người kia nhận tiền. Cái khó là định giá. Người ở lại muốn tính theo giá trị tài sản còn lại sau khi trừ nợ, người rút muốn tính cả lượng khách quen, mặt bằng đẹp, thương hiệu đã gây dựng.
Cách gỡ thực tế là tách hai phần. Phần hữu hình gồm hàng tồn, máy móc, tiền cọc thì định giá theo bản kiểm kê. Phần vô hình như tên tiệm, khách quen thì hai bên thương lượng một khoản cố định, không cố gắng tính toán chính xác vì không ai tính chính xác được. Người ở lại cũng phải nhận luôn các khoản nợ còn lại và cam kết bằng văn bản sẽ tự trả.
Nếu tiệm đang đứng tên người rút, cần làm thủ tục chuyển hoặc chấm dứt đăng ký kinh doanh cũ và người ở lại đăng ký mới. Nếu để nguyên tên cũ "cho tiện", người rút vẫn là người bên ngoài sẽ đòi khi có nợ hay vi phạm. Khoản trả cho người rút nên có lịch rõ ràng, chẳng hạn chia vài đợt, và mỗi đợt có giấy nhận tiền.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn mà không có giấy tờ gì thì có chứng minh được không?
Vẫn có thể, qua sao kê chuyển khoản, tin nhắn bàn bạc, người làm chứng, sổ ghi chép thu chi của cửa hàng. Càng nhiều nguồn khớp với nhau càng có sức nặng. Nếu toàn bộ là tiền mặt không ai chứng kiến, nên ưu tiên thoả thuận.
Người đứng tên hộ kinh doanh có phải chịu hết nợ không?
Với bên ngoài, người đứng tên hộ kinh doanh là người chịu trách nhiệm. Giữa anh em với nhau, người đó có quyền yêu cầu những người cùng góp vốn chia sẻ phần nợ theo thoả thuận hoặc theo tỷ lệ góp, nếu chứng minh được việc góp vốn chung.
Có thể rút vốn giữa chừng khi việc làm ăn vẫn đang chạy không?
Tuỳ thoả thuận ban đầu. Không có thoả thuận thì việc rút vốn giữa chừng cần các thành viên khác đồng ý, và thường được tính theo giá trị còn lại của tài sản lúc đó chứ không theo số tiền ban đầu.
Toà có tính công sức của người trực tiếp làm không?
Toà xem xét thoả thuận và chứng cứ. Nếu có căn cứ cho thấy một người bỏ công sức nhiều hơn mà chưa được trả, đó có thể là một yếu tố khi chia. Không có công thức cố định, vì vậy thoả thuận trước luôn tốt hơn.
Một người cầm hết hàng tồn không chịu chia thì báo công an được không?
Thường đây là tranh chấp dân sự về tài sản chung. Công an chỉ vào cuộc khi có dấu hiệu chiếm đoạt rõ ràng, ví dụ tẩu tán toàn bộ tài sản rồi bỏ trốn. Cửa phù hợp thường là hoà giải và toà án.