Một giấy dàn xếp đứng vững khi nhìn lại, ai cũng thấy người ký đã tỉnh táo, đã có thời gian đọc, không bị ai đe doạ và hiểu mình ký gì. Theo Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch được xác lập do bị đe doạ, cưỡng ép, lừa dối, hoặc bởi người lúc đó không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình, có thể bị toà án tuyên vô hiệu khi người đó yêu cầu. Đây là đường lật lọng phổ biến nhất sau khi đã ký.
Bài này không dạy cách khiến ai đó ký, mà dạy cách tổ chức một buổi ký sạch: thời điểm, địa điểm, người có mặt, cách đọc lại, cách xử lý với người cao tuổi, người không biết chữ, người chưa thạo tiếng Việt. Cuối bài là phần dành cho phía ngược lại: nếu chính bạn đã bị ép ký, nên làm gì.
Vì sao "bị ép" là lời chối hay gặp nhất
Người muốn rút lại cam kết có vài cách: chối chữ ký, nói tờ giấy bị sửa, nói mình hiểu nhầm, hoặc nói bị ép. Chối chữ ký ngày càng khó vì có giám định và chứng thực; nói tờ giấy bị sửa khó khi mỗi bên giữ một bản gốc. Còn "bị ép" là lời chối dựa vào không khí của buổi ký, thứ không nằm trên giấy, nên nhiều người chọn cách này.
Thực tế, nhiều buổi dàn xếp đời thường diễn ra trong không khí rất dễ bị mô tả là ép buộc: đông người nhà của một bên kéo sang, giọng to, có người đập bàn; hoặc ký lúc nửa đêm sau khi bị giữ lại nói chuyện mấy tiếng; hoặc một bên đang giữ xe, giữ giấy tờ của bên kia cho tới khi ký. Dù người tổ chức không có ý ép, những chi tiết này đủ để lời chối có sức nặng khi ra toà.
Có hai việc bạn cần phân biệt rõ. Thứ nhất là không khí căng, điều gần như không tránh được khi hai bên có mâu thuẫn. Thứ hai là sự ép buộc thật: đe doạ, giữ tài sản, giữ người, lợi dụng lúc người kia không tỉnh táo. Mục tiêu của bài là giữ buổi ký xa khỏi loại thứ hai, và làm cho loại thứ nhất không bị hiểu nhầm thành loại thứ hai.
Những tình huống dễ bị coi là ép, và cách làm đúng
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp trong dàn xếp giữa người quen, hàng xóm:
| Tình huống | Vì sao rủi ro | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Ký ngay tại chỗ sau va chạm, khi hai bên còn nóng | Dễ nói là ký vì sợ, vì bị vây | Chốt ý bằng lời, hẹn ký vào hôm khác khi đã nguội |
| Đang giữ xe, giữ giấy tờ của bên kia | Giữ tài sản để đổi lấy chữ ký là dạng gây sức ép rõ | Trả lại tài sản trước; giữ tài sản người khác còn có thể bị xử lý |
| Đông người nhà của một bên | Bên kia một mình, dễ nói là bị áp đảo | Mỗi bên tối đa một hai người; có người chứng kiến trung lập |
| Ký lúc khuya, sau nhiều giờ nói chuyện | Mệt mỏi, dễ nói là không đủ tỉnh táo | Dừng, hẹn sáng hôm sau |
| Có rượu bia trong bữa nói chuyện | Lời chối "lúc đó say" rất khó bác | Không ký trong hoặc ngay sau bữa có rượu |
| Đưa giấy in sẵn, bảo ký luôn | Dễ nói là không được đọc, không hiểu | Gửi bản nháp trước một ngày; đọc to lại khi ký |
Không có cách nào bảo đảm tuyệt đối rằng bên kia sẽ không chối. Nhưng một buổi ký làm đúng các điểm trên khiến lời chối gần như không có chỗ dựa, nhất là khi có người chứng kiến khách quan nói lại được không khí hôm đó.
Một buổi ký sạch, từ đầu tới cuối
Trình tự dưới đây không tốn thêm nhiều thời gian nhưng đóng gần hết các cánh cửa chối:
- Gửi bản nháp qua tin nhắn ít nhất một ngày trước buổi ký, kèm lời mời góp ý; giữ lại tin nhắn này.
- Chọn chỗ trung lập hoặc nhà của bên có nghĩa vụ, vào ban ngày, không có rượu bia.
- Mời một người chứng kiến mà cả hai bên đều chấp nhận, có mặt từ đầu tới cuối.
- Mở đầu bằng câu nói rõ: ai không đồng ý điểm nào thì cứ nói, hôm nay không ký cũng được.
- Đọc to toàn bộ nội dung, dừng lại sau từng điểm để hỏi có đồng ý không; sửa ngay chỗ bên kia muốn sửa.
- Để mỗi người tự viết họ tên dưới chữ ký và, nếu được, tự viết thêm một dòng "đã đọc và đồng ý".
- Sau buổi ký, nhắn một tin cảm ơn ngắn, nhắc mốc thực hiện đầu tiên; câu trả lời bình thường của bên kia là một ghi nhận rằng họ không thấy mình bị ép.
Người cao tuổi, người không biết chữ, người chưa thạo tiếng Việt
Người cao tuổi. Ký vào buổi sáng, khi họ khoẻ nhất; có con cháu mà họ tin tưởng ngồi cùng; đọc chậm và hỏi lại xem họ hiểu thế nào bằng lời của họ. Nếu khoản tiền lớn, nên cân nhắc công chứng, vì công chứng viên có trách nhiệm xem xét năng lực của người ký và con cháu sau này khó nói rằng cụ không minh mẫn.
Người không biết chữ hoặc mắt kém. Một người làm chứng không thuộc bên nào đọc to toàn bộ nội dung trước mặt mọi người; người ký điểm chỉ, người làm chứng ghi rõ đã đọc cho họ nghe và họ đồng ý. Không để chính người được lợi là người đọc.
Người chưa thạo tiếng Việt. Người dân tộc thiểu số chưa quen tiếng Việt, người nước ngoài, cần một người phiên dịch mà họ tin, và nên ghi tên người phiên dịch vào giấy. Một tờ giấy họ không đọc được thì rất dễ bị nói là không hiểu.
Người đang ốm, đang điều trị. Đợi họ khoẻ lại. Một chữ ký trên giường bệnh, dù tự nguyện, vẫn mở ra câu hỏi về khả năng nhận thức tại thời điểm đó.
Khi bên kia xin hoãn ký để suy nghĩ thêm
Nhiều người sợ rằng cho bên kia thêm thời gian là để họ đổi ý. Nỗi sợ này có cơ sở, nhưng từ chối lời xin hoãn thường tệ hơn. Một người xin vài ngày để đọc kỹ, hỏi vợ chồng, hỏi người quen hiểu luật, mà bị thúc ký ngay, là người có sẵn câu chuyện "bị ép" để kể về sau. Ngược lại, một người đã được cho thời gian, đã tự hỏi ý kiến người khác rồi mới ký, gần như không còn đường nói mình không hiểu hay bị dồn.
Cách xử lý cân bằng là đồng ý hoãn nhưng đặt một mốc cụ thể. Ví dụ giả định: "Anh cứ cầm bản này về đọc, thứ Bảy tuần sau mình gặp lại ở nhà tổ trưởng lúc 9 giờ, anh muốn sửa chỗ nào thì nhắn trước cho em." Nhắn lại lời hẹn này sau buổi gặp. Nếu tới hẹn mà bên kia không đến, không trả lời, bạn đã có một dấu vết rõ ràng rằng mình đã đi đường mềm và bên kia chọn không tiếp tục.
Trong thời gian chờ, đừng gây sức ép bằng những cách khác như nhắn liên tục, nhờ người thân của họ nói vào, hay nhắc chuyện báo cơ quan. Những việc đó làm hỏng chính lợi thế mà bạn vừa tạo ra khi đồng ý cho thêm thời gian. Nếu bên kia đề xuất sửa một điểm hợp lý, đó là tín hiệu tốt: người đã tự tay sửa nội dung thì rất khó nói sau này rằng mình bị ép ký.
Nếu chính bạn đã bị ép ký
Phần này dành cho phía ngược lại. Nếu bạn bị vây trong một căn phòng, bị đe doạ, bị giữ xe hay giấy tờ cho tới khi ký, an toàn của bạn quan trọng hơn tờ giấy. Đừng cãi tới mức nguy hiểm. Nếu bị đe doạ tới sức khoẻ, tính mạng, hoặc bị giữ người, đó là việc của công an, bạn có thể báo công an cấp xã nơi xảy ra sự việc ngay khi ra khỏi tình huống đó.
Sau đó, càng sớm càng tốt, ghi lại mọi điều bạn nhớ: ai có mặt, ai nói gì, mấy giờ, ở đâu, bị giữ tài sản gì. Nhắn tin hoặc gọi cho một người thân kể lại sự việc trong ngày hôm đó; một lời kể kịp thời có giá trị hơn nhiều so với lời kể vài tháng sau. Giữ lại mọi tin nhắn đe doạ, nếu có. Phần giữ chứng cứ loại này có thể đọc thêm ở BangChung.com.
Về tờ giấy đã ký, pháp luật dân sự cho bạn quyền yêu cầu toà án tuyên giao dịch vô hiệu vì bị đe doạ, cưỡng ép, nhưng quyền này có thời hiệu, và bạn sẽ phải chứng minh. Đừng tự cho rằng tờ giấy "không có giá trị" rồi bỏ qua. Nên hỏi luật sư sớm để biết mình còn bao lâu và cần chuẩn bị gì; thời hiệu có thể đọc thêm ở ThoiHan.com.
Giữ dấu vết cho thấy buổi ký là tự nguyện
Không ai nghĩ tới chuyện chứng minh tự nguyện vào lúc mọi thứ đang êm. Nhưng nếu vài tháng sau bên kia nói bị ép, bạn sẽ cần những dấu vết rất đời thường. Tin nhắn gửi bản nháp trước một ngày và lời góp ý của bên kia, nếu có, cho thấy họ đã được đọc trước. Tin nhắn hẹn giờ, hẹn chỗ do chính họ chọn cho thấy họ chủ động tới. Một bức ảnh chụp từ xa hai bên ngồi uống nước sau khi ký, nếu cả hai đồng ý chụp, nói nhiều hơn mọi lời giải thích.
Những lần thực hiện sau đó cũng là dấu vết mạnh. Một người nói bị ép ký nhưng đã tự chuyển khoản trả ba kỳ đúng hạn, hoặc đã dời cục nóng điều hoà đúng như cam kết, sẽ khó giải thích vì sao mình làm theo một tờ giấy bị ép. Vì vậy, đừng bỏ qua việc ghi nhận từng lần bên kia thực hiện, kể cả khi mọi thứ đang suôn sẻ.
Cuối cùng, giữ thái độ bình thường sau buổi ký. Những tin nhắn mỉa mai, khoe khoang rằng mình đã bắt được bên kia ký, hay đăng lên mạng kể chuyện, đều có thể bị dùng để tô thêm cho câu chuyện bị ép.
Câu hỏi thường gặp
Ký giấy ở trụ sở công an xã có bị coi là bị ép không?
Không đương nhiên. Nhưng công an cấp xã không giải quyết tranh chấp dân sự như nợ nần, và việc ký thoả thuận riêng trong không khí trụ sở có thể bị một bên nói là sợ hãi. Với dàn xếp dân sự, nên ký ở nhà, ở nhà văn hoá thôn hoặc trong buổi hoà giải ở cơ sở.
Bên kia ký rồi nói lúc đó say rượu thì làm sao?
Họ có thể yêu cầu toà tuyên vô hiệu nếu chứng minh được lúc ký không nhận thức và làm chủ được hành vi. Lời của người chứng kiến, thời điểm ký, việc họ thực hiện cam kết sau đó là những điều toà xem xét. Cách tốt nhất là không ký trong hoặc ngay sau bữa có rượu.
Người không biết chữ điểm chỉ vào giấy có giá trị không?
Có, nếu họ được đọc cho nghe toàn bộ nội dung và đồng ý. Nên có người làm chứng không thuộc bên nào đọc lại và ghi rõ điều đó trên giấy. Khi số tiền lớn, có thể đề nghị chứng thực hoặc công chứng để có thêm một người có thẩm quyền xác nhận.
Có nên quay video buổi ký không?
Có thể, nếu tất cả mọi người có mặt đồng ý và biết đang được quay. Quay lén một buổi ký dễ làm hỏng không khí và gây tranh cãi khác. Video nên quay đủ phần đọc lại nội dung và câu hỏi có đồng ý không.
Bị ép ký giấy nợ mà mình không nợ thì có phải trả không?
Bạn có quyền yêu cầu toà án tuyên tờ giấy vô hiệu vì bị đe doạ, cưỡng ép, và nếu hành vi ép buộc có dấu hiệu tội phạm thì có thể trình báo công an. Đừng tự bỏ qua vì nghĩ giấy không có giá trị; nên hỏi luật sư sớm vì quyền yêu cầu có thời hiệu.
Người chứng kiến là người thân của mình có làm yếu tờ giấy không?
Không làm tờ giấy vô hiệu, nhưng lời họ kể về không khí buổi ký dễ bị coi là thiên vị. Nên có ít nhất một người chứng kiến mà cả hai bên đều chấp nhận, như trưởng thôn, tổ trưởng dân phố hoặc một hàng xóm trung lập.