Khi một người vay của nhiều người quen rồi vỡ nợ, mỗi chủ nợ vẫn có quyền đòi phần của mình, và ở Việt Nam không có thủ tục phá sản dành cho cá nhân để chia đều tài sản như doanh nghiệp. Các chủ nợ nên làm chung những việc về thông tin, như đối chiếu xem có dấu hiệu gian dối không, cùng trình báo nếu có, và chia sẻ địa chỉ tài sản; còn việc đòi tiền thì mỗi người đi đường của mình, có thể cùng khởi kiện.
Tình huống này hay bùng ra ở nông thôn và các khu dân cư gắn bó: một người được nhiều nhà tin, vay của người này trả người kia, đến một ngày không xoay được nữa. Tin lan nhanh, các chủ nợ hoảng, và những ngày đầu thường là lúc dễ xảy ra chuyện đáng tiếc nhất. Bài này giúp các chủ nợ giữ bình tĩnh, chọn cửa đúng, và không biến mình từ người bị thiệt thành người vi phạm.
Những ngày đầu: điều nên làm và điều tuyệt đối không làm
Nên gom chứng cứ của riêng mình. Giấy vay, tin nhắn, sao kê, người làm chứng. Mỗi chủ nợ cần một bộ hồ sơ riêng, vì quyền đòi của mỗi người là riêng.
Nên ghi lại những gì biết về tài sản và nơi ở của người vay. Nhà, đất, xe, nơi làm việc, người thân. Không tự đi tra cứu thông tin trái phép, chỉ ghi những gì mình biết chính đáng.
Không kéo đến nhà người vay đông người. Tụ tập trước cổng, la lối, vào nhà khi không được cho phép có thể bị xử lý về gây rối trật tự, xâm phạm chỗ ở. Cảnh này cũng làm người vay càng muốn trốn.
Không tự lấy đồ đạc, tài sản để trừ nợ. Khuân đồ, dắt xe, giữ giấy tờ đất của người vay khi họ không đồng ý là chiếm giữ trái phép, dù bạn có giấy nợ trong tay.
Không ép người thân của người vay ký nhận nợ. Cha mẹ, vợ chồng, con cái không đương nhiên có nghĩa vụ; ép ký trong lúc hoảng loạn có thể khiến giấy đó bị coi là không tự nguyện.
Vì sao không có "chia đều" tự động như phá sản
Luật Phá sản ở Việt Nam áp dụng cho doanh nghiệp và hợp tác xã, không áp dụng cho cá nhân. Vì vậy khi một cá nhân mất khả năng trả nhiều khoản nợ, không có một thủ tục nào tự động gom tất cả chủ nợ lại, kiểm kê tài sản và chia theo tỷ lệ ngay từ đầu. Mỗi khoản vay là một quan hệ dân sự riêng giữa người vay và từng chủ nợ.
Điều này có hai mặt. Mặt tốt là bạn không phải đợi ai, cũng không bị ràng buộc bởi quyết định của các chủ nợ khác. Mặt khó là những chủ nợ hành động chậm có thể thấy tài sản của người vay đã được dùng để trả cho người khác, hoặc đã bị chuyển đi. Người vay tự nguyện trả cho chủ nợ này trước chủ nợ kia, nếu không có gì gian dối, thì nhìn chung không trái luật.
Ở giai đoạn thi hành án, khi nhiều người cùng được thi hành án đối với một người phải thi hành án, luật thi hành án dân sự có quy định về thứ tự và cách chia số tiền thu được. Chi tiết cách chia nên đối chiếu khi đến giai đoạn đó; phần thi hành án được bàn ở ThuaKien.com.
Việc nên làm chung và việc nên làm riêng
Đi chung đúng chỗ giúp tiết kiệm công sức; đi chung sai chỗ dễ biến thành đám đông gây áp lực:
| Việc | Chung hay riêng | Vì sao |
|---|---|---|
| Đối chiếu xem người vay có dùng cùng một câu chuyện với nhiều người | Chung | Giúp nhận ra dấu hiệu gian dối nếu có |
| Trình báo khi có dấu hiệu lừa đảo | Có thể chung, mỗi người kèm chứng cứ riêng | Cơ quan điều tra thấy bức tranh đầy đủ |
| Chia sẻ thông tin về nơi ở, tài sản | Chung, trong nhóm nhỏ, không công khai | Ai cũng cần địa chỉ cho thủ tục |
| Thương lượng lịch trả | Riêng, hoặc một buổi chung nếu người vay đồng ý | Khả năng trả của mỗi khoản khác nhau |
| Khởi kiện đòi tiền | Riêng hoặc cùng đứng đơn | Luật cho phép nhiều người cùng khởi kiện một người khi đủ điều kiện |
| Đăng thông tin lên mạng | Không làm | Rủi ro xâm phạm danh dự, dữ liệu cá nhân |
Nhóm chủ nợ nên có một hai người điềm tĩnh làm đầu mối thông tin, ghi lại ai cho vay bao nhiêu, khi nào, bằng chứng gì, nhưng không thay mặt ai quyết định. Nhóm chat của các chủ nợ cũng là nơi cần giữ lời; những câu bàn tính "kéo đến", "làm cho ra lẽ" có thể trở thành chứng cứ bất lợi.
Khi người vay mời các chủ nợ họp chung
Không ít người vỡ nợ chủ động mời các chủ nợ tới một buổi họp để trình bày phương án. Đây có thể là dấu hiệu thiện chí, nhưng các chủ nợ nên chuẩn bị:
- Đề nghị có người thứ ba trung lập dẫn buổi gặp, như hoà giải viên ở cơ sở hoặc một người lớn tuổi được cả xóm nể, để buổi họp không biến thành cuộc cãi vã.
- Yêu cầu người vay đưa ra danh sách tất cả các khoản nợ và tài sản, thu nhập còn lại; phương án trả chỉ có ý nghĩa khi dựa trên con số thật.
- Mỗi chủ nợ mang bản tóm tắt khoản của mình, để đối chiếu với danh sách của người vay ngay tại chỗ.
- Không ký văn bản nào ngay trong buổi họp nếu chưa đọc kỹ, đặc biệt những văn bản ghi giảm nợ, xoá lãi, hay đổi khoản vay thành khoản góp vốn.
- Ghi lại biên bản buổi họp: ai có mặt, người vay thừa nhận những khoản nào, đề xuất gì. Biên bản có chữ ký của người vay là một lời thừa nhận nợ có giá trị.
Một phương án chia theo tỷ lệ số tiền đã cho vay thường được nhiều người chấp nhận vì cảm giác công bằng, nhưng không ai bị buộc phải theo. Chủ nợ không đồng ý vẫn có quyền đi đường riêng. Điều quan trọng là quyết định của mỗi người được đưa ra sau khi đã có thông tin, không phải trong không khí ồn ào của buổi họp.
Khi nào các chủ nợ nên cùng trình báo công an
Một người vay của nhiều người chưa chắc là lừa đảo. Có người làm ăn thật, vay xoay vòng, đến lúc thua lỗ thì đổ vỡ. Đó là bi kịch dân sự, không phải tội. Nhưng nếu đối chiếu lại, các chủ nợ thấy người vay đưa ra những lý do không có thật, ví dụ cùng lúc nói với người này là chữa bệnh cho mẹ, với người kia là nhập lô hàng không hề tồn tại, hoặc hứa lãi bất thường để huy động tiền, thì đó là những dấu hiệu nên được trình báo.
Khi trình báo, mỗi người nộp đơn và chứng cứ của mình, hoặc cùng ký một đơn nhưng kèm hồ sơ riêng từng khoản. Nộp tại công an cấp xã nơi người vay cư trú hoặc nơi xảy ra việc giao tiền. Trình bày đúng sự thật, không phóng đại số tiền hay tình tiết để vụ việc "nặng" hơn.
Nếu sau xác minh, cơ quan có thẩm quyền kết luận đây là quan hệ dân sự, các chủ nợ quay về đường dân sự. Thời gian chờ không nên làm các chủ nợ quên mốc thời hiệu khởi kiện; xem cách đếm ở ThoiHan.com.
Đường dân sự cho từng chủ nợ
Khi không có dấu hiệu tội phạm, mỗi chủ nợ nên đi theo thứ tự sau:
- Gửi yêu cầu trả nợ bằng văn bản, nêu số tiền và đề nghị lịch trả, kể cả khi biết người vay đang khó.
- Nếu người vay đề nghị một buổi gặp chung với các chủ nợ để trình bày phương án trả, tham gia nhưng không ký gì vội; mang phương án về xem kỹ.
- Thử hoà giải ở cơ sở nơi người vay cư trú nếu khoản của bạn phù hợp và người vay đồng ý.
- Khi hoà giải không thành, khởi kiện tại toà án nơi người vay cư trú; có thể cùng các chủ nợ khác đứng đơn nếu đủ điều kiện.
- Khi có bản án hoặc quyết định, yêu cầu thi hành án; tài sản của người vay sẽ được xử lý theo luật thi hành án dân sự.
Với khoản lớn, đặc biệt khi người vay có nhà đất đang có nguy cơ bị bán, chuyển nhượng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về khả năng yêu cầu toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Đây là quyết định của toà, kèm điều kiện và có thể cần biện pháp bảo đảm; cá nhân không tự phong toả tài sản của người khác được.
Nhìn từ phía người vay và gia đình họ
Người vỡ nợ thường không chỉ đối mặt với các chủ nợ mà còn với sự xấu hổ trước cả xóm. Nhiều người chọn trốn đi chính vì sợ cảnh đông người kéo tới, và khi họ trốn, khả năng trả cho tất cả đều giảm. Nếu bạn là người vay, việc tốt nhất là chủ động lập danh sách các khoản nợ, trình bày trung thực tài sản và thu nhập còn lại, và đề nghị một phương án trả dần cho từng người. Không trả được hết không có nghĩa là không làm được gì.
Gia đình người vay cũng cần được đối xử đúng mực. Họ có thể chọn giúp, có thể không; đó là quyền của họ, trừ khi họ cùng vay hay đã bảo lãnh. Ví dụ giả định: sau khi một người trong ấp mất khả năng trả, mười hai chủ nợ chọn ra hai người làm đầu mối, cùng người vay và tổ hoà giải ngồi một buổi. Người vay bán chiếc xe tải, chia cho các chủ nợ theo tỷ lệ số tiền đã cho vay theo thoả thuận chung, phần còn lại lập lịch trả từng người. Không ai lấy lại đủ, nhưng không ai phải ra toà, và người vay vẫn ở lại làm ăn để trả tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân vỡ nợ có được tuyên bố phá sản không?
Không. Luật Phá sản ở Việt Nam áp dụng cho doanh nghiệp và hợp tác xã, không áp dụng cho cá nhân. Mỗi khoản nợ của cá nhân được giải quyết theo quan hệ dân sự riêng, qua thương lượng, hoà giải hoặc toà án.
Nhiều chủ nợ có thể cùng đứng đơn kiện một người không?
Luật tố tụng dân sự cho phép nhiều người cùng khởi kiện một người trong những trường hợp nhất định, và toà cũng có thể nhập các vụ án có liên quan. Việc cùng đứng đơn hay kiện riêng nên được cân nhắc theo chứng cứ và quyền lợi của từng người.
Người vay trả cho chủ nợ khác trước mình có trái luật không?
Nhìn chung không, nếu việc trả là thật và không nhằm tẩu tán tài sản. Người vay có quyền chọn trả khoản nào trước. Nếu nghi ngờ việc chuyển tài sản là giả tạo để trốn nợ, nên hỏi luật sư về khả năng yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu.
Các chủ nợ có được kéo đến nhà người vay đòi tiền không?
Đến nói chuyện một cách bình thường thì không bị cấm, nhưng tụ tập đông người, la lối, vào nhà khi không được phép, lấy đồ đạc có thể bị xử lý về gây rối, xâm phạm chỗ ở hoặc chiếm giữ tài sản. Các chủ nợ nên đi đường hoà giải hoặc toà án.
Gia đình người vay có phải trả nợ thay không?
Không, trừ khi họ là người cùng vay hoặc đã bảo lãnh. Riêng vợ hoặc chồng có thể phải liên đới nếu khoản vay nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình theo Luật Hôn nhân và gia đình. Gia đình có thể tự nguyện giúp, nhưng các chủ nợ không có quyền ép buộc.
Khi nào nên trình báo công an trong vụ vỡ nợ?
Khi có dấu hiệu người vay gian dối để lấy tiền, ví dụ đưa ra những lý do không có thật, hứa lãi bất thường để huy động tiền, hoặc bỏ trốn để chiếm tiền. Nếu chỉ là làm ăn thua lỗ thật, đây là việc dân sự.