Công ty không phải là bên trong khoản vay giữa bạn và đồng nghiệp, nên không có nghĩa vụ đòi hộ và nhìn chung không được tự ý trừ lương của người vay để trả cho bạn. Báo bộ phận nhân sự chỉ có ích trong vài trường hợp hẹp; cửa chính vẫn là nói chuyện riêng, yêu cầu bằng văn bản, hoà giải và toà án. Nơi làm việc của người vay lại là một thông tin rất có giá trị khi bạn cần đi cửa toà án.
Cho đồng nghiệp vay tiền khó ở chỗ bạn vẫn phải gặp người đó hằng ngày. Đòi gắt thì không khí văn phòng nặng nề, không đòi thì khoản tiền cứ thế trôi. Bài này đi theo câu hỏi thực tế: nên nói với ai, không nên nói với ai, và nếu đồng nghiệp nghỉ việc giữa chừng thì làm gì.
Vì sao công ty không phải là nơi đòi nợ
Khoản vay giữa hai nhân viên là giao dịch dân sự riêng của hai người. Công ty không ký, không bảo lãnh, không nhận tiền. Vì vậy công ty không có nghĩa vụ đứng ra đòi, không có quyền phân xử ai đúng ai sai trong khoản vay, và cũng không được dùng quyền quản lý lao động để ép một nhân viên trả nợ riêng.
Về tiền lương, Bộ luật Lao động 2019 giới hạn chặt việc người sử dụng lao động khấu trừ lương, chủ yếu để bồi thường thiệt hại cho tài sản của chính công ty theo quy định. Trả nợ riêng cho một đồng nghiệp không nằm trong những trường hợp đó. Một số người nghĩ có thể nhờ kế toán "giữ lại một phần lương" của người vay; nếu công ty làm vậy mà không có căn cứ, người vay có quyền khiếu nại, và chính người làm sai là công ty.
Điều này chỉ khác khi đã có quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Khi bạn thắng kiện mà người vay không tự nguyện thi hành, cơ quan thi hành án dân sự có thể ra quyết định khấu trừ thu nhập, và nơi người đó làm việc có trách nhiệm thực hiện. Lúc ấy công ty làm theo quyết định của nhà nước, không phải theo lời đề nghị của bạn.
Những trường hợp báo công ty có ý nghĩa
Khoản vay liên quan đến công việc. Ví dụ đồng nghiệp mượn tiền để tạm ứng chi phí công tác, nói rằng công ty sẽ hoàn lại. Lúc đó công ty có thể là nơi xác minh khoản tạm ứng có thật không.
Người vay hỏi vay nhiều người trong công ty. Khi nhiều nhân viên cùng bị ảnh hưởng, bộ phận nhân sự có thể quan tâm vì ảnh hưởng tới không khí làm việc, và có thể nhắc nhở theo nội quy về ứng xử. Họ vẫn không đòi tiền hộ.
Người vay dùng danh nghĩa công ty để vay. Ví dụ nói đang gom tiền mua hàng cho công ty. Đây có thể là dấu hiệu gian dối; công ty cần biết vì tên của họ đang bị dùng.
Bạn bị đe doạ, quấy rối tại nơi làm việc khi đòi. Hành vi ứng xử tại nơi làm việc thuộc phạm vi quản lý của công ty; bạn có quyền báo theo kênh nội bộ. Nếu lời đe doạ nghiêm trọng, phần hành vi đó còn có thể trình báo công an, tách khỏi khoản nợ.
Cách báo cũng quan trọng. Khi báo, chỉ nêu sự việc liên quan tới công việc hoặc ứng xử, kèm chứng cứ, không kể lể toàn bộ chuyện vay mượn và không đề nghị công ty phạt hay trừ lương người vay. Đề nghị càng đúng phạm vi của công ty thì càng được xem xét nghiêm túc.
Lần nói chuyện đầu tiên: mở lời thế nào, chốt những gì
Phần lớn khoản nợ giữa đồng nghiệp có thể giải quyết ngay ở lần nói chuyện đầu, nếu lần đó được chuẩn bị. Chọn lúc ngoài giờ, ở chỗ chỉ có hai người, chẳng hạn quán nước gần công ty sau giờ làm. Tránh ngày người vay đang chịu áp lực công việc, tránh ngay sau một cuộc họp căng thẳng, và tránh hỏi qua tin nhắn lúc khuya.
Mở lời bằng sự việc, không bằng cảm xúc: "Khoản mình đưa hồi tháng trước, mình muốn tính với bạn một lịch trả cho gọn". Sau đó để người vay nói. Họ có thể kể khó khăn, có thể xin thêm thời gian, có thể đưa ra một con số. Việc của bạn là lắng nghe rồi kéo câu chuyện về bốn điểm: tổng số còn nợ, số tiền mỗi kỳ, ngày trả gắn với ngày nhận lương, và cách chuyển tiền.
Kết thúc bằng một tin nhắn tổng hợp gửi ngay tối hôm đó: "Như mình nói chiều nay, bạn còn nợ mình số này, trả mỗi tháng số này vào ngày này, bắt đầu từ tháng sau, bạn xác nhận giúp mình nhé". Một chữ "ok" của người vay là lời thừa nhận nợ bằng chữ. Không cần giọng pháp lý, không cần nhắc tới kiện tụng ở lần đầu tiên. Nếu người vay từ chối xác nhận bằng chữ, đó là dấu hiệu bạn nên chuẩn bị cho các bước tiếp theo.
Những việc không nên làm ở văn phòng
Vì hai bên ngày nào cũng gặp nhau, những việc sau rất dễ xảy ra nhưng thường gây hại cho chính người cho vay:
- Nhắc nợ trước mặt đồng nghiệp khác, trong cuộc họp, trong nhóm chat chung của phòng.
- Kể chuyện nợ với cấp trên của người vay để mong họ bị ảnh hưởng đánh giá, thăng tiến.
- Nhờ kế toán, thủ quỹ giữ lại lương thưởng của người vay.
- Lấy đồ dùng cá nhân của người vay ở bàn làm việc để "làm tin".
- Đứng chờ ở cổng công ty, bãi xe để chặn người vay sau giờ làm.
- Rủ thêm những người cũng cho vay để cùng "nói chuyện" với người vay ngay tại phòng làm việc.
- Dùng email công việc hoặc hệ thống nhắn tin nội bộ của công ty để đòi nợ; những kênh này thuộc quyền quản lý của công ty và có thể bị người khác xem.
Những hành vi này có thể bị coi là xâm phạm danh dự, quấy rối, hoặc chiếm giữ tài sản; chúng còn khiến bạn trông như người gây rối trong mắt công ty, kể cả khi bạn là người bị thiệt. Đòi nợ ngoài giờ, ngoài văn phòng, bằng kênh riêng luôn an toàn hơn.
Lộ trình đòi nợ đồng nghiệp mà vẫn đi làm bình thường
Làm theo thứ tự, mỗi bước có chữ làm bằng:
- Nói chuyện riêng ngoài giờ, đề nghị lập lịch trả theo kỳ lương của người vay, vì đó là lúc họ có tiền.
- Chốt lịch trả bằng tin nhắn hoặc giấy viết tay có chữ ký, ghi tổng số, số mỗi kỳ, ngày trả.
- Khi lịch bị bỏ, gửi yêu cầu trả nợ bằng văn bản tới địa chỉ cá nhân hoặc tin nhắn riêng, nêu mốc cuối.
- Nếu vẫn không trả, nhờ một người cả hai cùng nể, có thể là đồng nghiệp lâu năm, với điều kiện người đó đồng ý làm trung gian và giữ kín.
- Cuối cùng là khởi kiện tại toà án; luật tố tụng cho phép trong một số trường hợp xác định toà theo nơi bị đơn làm việc.
Ở bước năm, thông tin về nơi làm việc của người vay là lợi thế lớn: toà có địa chỉ để tống đạt, và nếu bạn thắng mà người vay không tự nguyện trả, cơ quan thi hành án có cơ sở để khấu trừ thu nhập. Thủ tục đơn và toà nào thụ lý có ở DuongSu.com.
Khi đồng nghiệp nghỉ việc giữa chừng
Người vay nghỉ việc là lúc nhiều người hoảng. Thực tế khoản nợ vẫn còn nguyên; việc cần làm là giữ được dấu vết:
| Việc cần làm | Vì sao | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chốt số nợ bằng chữ trước ngày họ nghỉ | Có lời thừa nhận nợ mới | Một tin nhắn có số tiền là đủ |
| Hỏi địa chỉ cư trú, nơi làm việc mới | Cần cho thư yêu cầu và khởi kiện | Hỏi tự nhiên như đồng nghiệp chia tay |
| Không nhờ công ty giữ lại tiền quyết toán | Công ty không có căn cứ giữ cho bạn | Chỉ khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền |
| Giữ liên lạc qua kênh cá nhân | Tài khoản công việc sẽ bị khoá | Lưu số, tài khoản cá nhân của người vay |
| Đối chiếu thời hiệu | Thời gian vẫn chạy khi họ đi | Xem cách đếm mốc ở ThoiHan.com |
Ví dụ giả định: chị N cho một đồng nghiệp vay tiền, hai tuần sau người này nộp đơn nghỉ việc. Chị không báo phòng nhân sự mà mời người vay đi ăn trưa, đề nghị chuyển khoản trả hai lần sau khi nhận lương ở chỗ làm mới, và xin địa chỉ để "còn gửi quà cưới". Lời đề nghị trả được người vay gõ lại trong tin nhắn tối hôm đó.
Giữ trung lập: nhìn từ phía người vay
Người vay đồng nghiệp thường không phải người xấu. Có người vay vì việc gấp trong gia đình, ngại nói với người thân nên hỏi người ngồi cạnh. Khi không trả được, họ xấu hổ, tránh mặt, và chính sự tránh mặt ấy bị đọc thành cố tình quỵt. Nếu bạn là người vay, việc tốt nhất là chủ động nói trước hạn, đưa ra một con số dù nhỏ, và đề nghị lịch trả. Im lặng làm mất uy tín nhanh hơn nợ.
Nếu bạn là người cho vay, hiểu điều này giúp bạn chọn giọng nói đúng. Một lời mở đầu "mình biết dạo này bạn khó, mình tính cách nào để bạn trả dần được" thường mở ra cuộc nói chuyện thật hơn câu "bao giờ trả". Môi trường làm việc còn dài, và mọi người xung quanh nhìn cách cả hai bên xử lý, không chỉ nhìn ai nợ ai.
Cũng nên tự hỏi trước khi cho vay lần sau: nếu khoản này không bao giờ quay về, bạn có chịu được không, và bạn có sẵn sàng đòi bằng chữ ngay từ đầu không. Với đồng nghiệp, một tin nhắn xác nhận lúc chuyển tiền, ghi số tiền và ngày hẹn trả, không làm ai mất lòng mà tiết kiệm cho cả hai rất nhiều lời khó nói về sau.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được trừ lương đồng nghiệp để trả nợ cho mình không?
Nhìn chung không. Bộ luật Lao động giới hạn việc khấu trừ lương vào những trường hợp nhất định, và nợ riêng giữa hai nhân viên không thuộc các trường hợp đó. Chỉ khi có quyết định khấu trừ thu nhập của cơ quan thi hành án thì công ty mới thực hiện.
Có nên báo cấp trên khi đồng nghiệp vay không trả?
Thường không nên, trừ khi khoản vay liên quan tới công việc, người vay dùng danh nghĩa công ty, hoặc bạn bị quấy rối tại nơi làm việc. Báo cấp trên để gây áp lực dễ bị coi là làm ảnh hưởng uy tín người khác và làm căng thẳng thêm.
Đồng nghiệp nghỉ việc rồi thì kiện ở đâu?
Thông thường là toà án nơi người vay cư trú; trong một số trường hợp luật cho phép theo nơi làm việc. Hãy hỏi địa chỉ cư trú và nơi làm việc mới trước khi họ nghỉ, vì đây là thông tin cần cho đơn khởi kiện.
Nhắc nợ trong nhóm chat của phòng có sao không?
Nhắc nợ công khai trong nhóm chung có thể bị coi là làm mất danh dự của người khác, và khiến bạn mất thiện cảm của cả phòng. Hãy nhắc qua tin nhắn riêng hoặc gặp riêng ngoài giờ.
Nhiều người trong công ty cùng cho một người vay thì nên làm gì?
Mỗi người có quyền đòi phần của mình. Nếu có dấu hiệu người đó gian dối khi vay, ví dụ cùng một lý do bịa với nhiều người, những người bị thiệt có thể cùng trình báo. Nếu chỉ là nợ dân sự, mỗi người đi đường riêng, có thể cùng chia sẻ thông tin về địa chỉ.